Szkoła stanowi swoisty „instrument” mający w rezultacie ściśle określonej działalności wytwarzać pewnego rodzaju „produkt”, jakim jest młody człowiek zdolny do pełnienia ról społecznie użytecznych. To co różni szkołę od innych organizacji o charakterze produkcyjnym, to głównie fakt, że „surowcem” podstawowym jest w tym przypadku dziecko.
Szkoła należy do świata człowieka i służy zaspokajaniu określonych jego potrzeb – jest ona zdolna realizować wiele wartości. Dlatego też jest to instytucja oświatowo – wychowawcza, która zajmuje się kształceniem i wychowaniem dzieci i młodzieży, stosownie do przyjętych w danym społeczeństwie celów i zadań oraz koncepcji oświatowo – wychowawczych i programów. Osiąganiu tych celów służy odpowiednio wykształcona kadra pedagogiczna, nadzór oświatowy, baza lokalowa i wyposażenie oraz zabezpieczenie budżetowe ze strony państwa.
Szkoła jako instytucja przechodziła długą ewolucję – od szkoły indywidualnego nauczania w Grecji, poprzez wprowadzającą nauczanie zbiorowe szkołę rzymską, szkołę średniowieczną do szkoły czasów nowożytnych, stopniowo ulegającej demoralizacji. Współczesny system szkolny w wielu krajach opera się na zasadach demokratyzacji i powszechności, czyli dostępu do szkół wszystkich typów, bezpłatności, jednolitości i szerokiego profilu kształcenia. Mimo tego w wielu krajach istnieje dualizm dróg kształcenia, z których jedna – dla uprzywilejowanych warstw społecznych – prowadzi do wyższych studiów, druga zaś – zaś dla dzieci z rodzin niezamożnych – kończy się na szkole podstawowej lub zawodowej1.
Szkoła podstawowa w Polsce obejmuje obecnie dwa szczeble edukacji: szczebel początkowy to klasy I – III oraz szczebel wstępnej systematyzacji, czyli klasy IV – VI. Kolejnym szczeblem nauki jest 2-letnie gimnazjum Jest to szkoła koedukacyjna i uczęszczanie do niej jest obowiązkowe. Na program szkoły podstawowej składają się podstawy wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie, kulturze, podstawowe sprawności umysłowe i moralno techniczne oraz przygotowanie do udziału społecznym i do kulturalnego spędzenia wolnego czasu.2
Jak już wspomniałam, szkoła została powołana po to, by przygotować dzieci i młodzież do czynnego uczestniczenia w życiu społecznym, kulturalnym, gospodarczym i politycznym kraju, do tego by zapewnić kontynuację rozwoju kraju i jego mieszkańców. Podstawowe obowiązki szkoły, kształtujące się w wielowiekowej, zostały zakodowane w niepisanej tradycji społecznej, a także w podstawowych aktach prawnych naszego społeczeństwa. Wynika z nich, że podstawowymi funkcjami specyficznymi dla tej instytucji, jest nauczanie i wychowanie. Funkcje te są prezentowane w postaci celów oraz  zadań dydaktycznych i wychowawczych.
W naszym społeczeństwie wychowawcza funkcja szkoły jest faktem bezspornym. Wychowując, szkoła ma przygotować uczniów do aktywnego i samodzielnego w nim uczestnictwa. Do najważniejszych zadań szkoły w zakresie opieki wychowawczej możemy zaliczyć:
tworzenie w szkole optymalnych warunków rozwoju uczniów,
zaspokajanie potrzeb biologicznych, psychicznych i społecznych,
wzbogacanie potrzeb przez rozwijanie zainteresowań i zamiłowań,
zapewnienie uczniom możliwości indywidualnego rozwoju według posiadanych umiejętności i uzdolnień,
prowadzenie działalności korekcyjnej i wyrównawczej,
wychowanie do czasu wolnego przez organizowanie różnych form racjonalnego korzystania z wolnego czasu.

Realizacja wyżej wymienionych zadań przez szkołę jest bardzo zróżnicowana ze względu na rozmaite warunki, w jakich żyją uczniowie. Opieka wychowawcza może więc obejmować wszystkich uczniów bez wyjątku, albo zajmować się uczniami, którym rodzina nie jest w stanie stworzyć w domu dobrych warunków życia i rozwoju. Poza tym szkoła ma zadania wobec uczniów wymagających przejściowo wzmożonej opieki lub obowiązki względem dzieci wyjątkowych.
Rodzaj celów postawionych szkole czyni z niej instytucję kreującą najwyższe wartości społeczne. Na drodze do pełnego realizowania tych celów stają ciągle rozmaite przeszkody mogące utrudniać, a nawet niweczyć zamierzenia szkoły. Po to, aby zapewnić efektywność swoich działań dydaktyczno – wychowawczych i chronić osobowość uczniów przed deformacjami, musi ona spełniać jeszcze jedną funkcję socjalną – opiekować się uczniami. Jest to funkcja wspierająca i warunkująca prawidłowy rozwój ucznia oraz prawidłową realizację nauczania i wychowania. Działalność opiekuńcza szkoły bywa w praktyce różnie ukierunkowana. W pewnych szkołach jest głównie skierowana na zewnętrz szkoły, na środowisko ucznia, w innych na wewnętrzną pracę szkoły i towarzyszące jej warunki. Niezależnie od indywidualnych nastawień, odczuć, wiedzy jej realizatorów, w swoim prawidłowym kształcie nie może być ona zawężana do jednego kierunku. Zapewnienie uczniom warunków do pełnego rozwoju bezwzględnie wymaga dwukierunkowego działania opiekuńczego i realizowania  wszystkich bez wyjątku potrzeb w tym zakresie.
Szkoła powinna realizować następujące funkcje opiekuńcze:
funkcję rozpoznawania sytuacji opiekuńczej szkoły i uczniów,
funkcję kształtowania szkoły jako środowiska rozwoju uczniów,
funkcję stymulowania rozwoju uczniów,
funkcję kompensacyjną opieki szkolnej,
funkcję wychowania opiekuńczego,
funkcję zabezpieczania pobytu uczniów w szkole,
funkcję doradczą,
funkcję kierowania szczególnych przypadków zagrożenia rozwoju do wyspecjalizowanych instytucji opiekuńczych.
Funkcje rozpoznawania sytuacji opiekuńczej szkoły i uczniów wynika z natury działalności opiekuńczej. Skupiając się na organizowaniu warunków do rozwoju, na profilaktyce czy na opiekuńczym ratowaniu szczególnie zagrożonych jednostek, opieka jest w swoim charakterze bardzo zbliżona do działalności medycznej. Podobnie więc, jak w przypadku higieny , o powodzeniu i skuteczności opieki w znacznym stopniu decyduje stopień orientacji, rozeznania w przedmiocie swoich działań.
Przedmiotem rozpoznania muszą być przede wszystkim potrzeby rozwojowe uczniów, i to zarówno uniwersalne, charakterystyczne dla wszystkich dzieci i młodzieży, jak też potrzeby indywidualne, charakterystyczne dla poszczególnych jednostek. Niezwykle ważne jest rozpoznanie indywidualnych właściwości dzieci, a więc ich uzdolnień, talentów, skłonności, temperamentów, a także pewnych mankamentów, upośledzeń. Nauczyciele nie mogą również nie zwracać uwagi na najrozmaitsze zagrożenia dla rozwoju uczniów występujące w środowisku rodzinnym. Funkcja diagnostyczna wymaga bowiem dokładnego rozpoznania sytuacji rodzinnej uczniów, gdyż to warunkuje możliwość kompensowania niedostatków opiekuńczych i wychowawczych rodziny.
Specyfika funkcji rozpoznawczej narzuca szkole dwa charakterystyczne sposoby jej realizacji: studiowanie literatury i diagnozę pedagogiczną. Pierwszy z nich służy do rozpoznawania uniwersalnych potrzeb rozwojowych uczniów, uniwersalnych stosunków i potrzeb społecznych środowisk lokalnych oraz prawidłowości funkcjonowania szkół. Studiowanie musi więc obejmować naukową literaturę psychologiczną, socjologiczno-pedagogiczną oraz literaturę metodyczną i prawniczą. Diagnoza pedagogiczna sprowadza się natomiast do trzech czynności: opisu stanu rozpoznawanego przedmiotu, oceny jego jakości oraz określenia warunków i przyczyn opisywanego stanu.3
Funkcja kształtowania szkoły jako środowiska rozwoju ucznia jest wynikiem bezpośredniego transponowania do niej głównej funkcji opieki społecznej-zapewniania warunków i środków rozwoju. Ma więc na celu wyposażanie instytucji w podstawowe urządzenia i środki umożliwiające: pełną aktywność w pracy, wypoczynek, rozwijanie indywidualnych zainteresowań, aktywność kulturalną i społeczną oraz należytą dbałość o higienę i zdrowie. Specyfika szkoły jako instytucji zajmującej się szeroko pojętym wychowaniem dzieci i młodzieży narzuca jej konieczność skupiania się nie tylko na celach opiekuńczych, ale także na celach wychowawczych. Dla samej opieki omawiana funkcja ma oczywiście znaczenie fundamentalne. Im lepiej bowiem wyposażona jest szkoła, tym większe są gwarancje prawidłowego rozwoju uczniów.
Doprowadzenie szkoły do postaci funkcjonalnie spoistego środowiska, to znaczy takiego, które jest adekwatne wobec właściwości i potrzeb jego użytkowników (uczniów, nauczycieli, rodziców, społeczeństwa, państwa), i które równocześnie spełnia nałożone na nie funkcje, nie może również polegać na jednorazowym akcie organizacyjnym. Może się to dokonać jedynie przez naturalne stopniowe doświadczenia nauczycieli i uczniów jako rzeczywistych podmiotów pracy szkolnej. W procesie tym szczególną rolę odgrywają wizje, wyobrażenia, idealne modele szkoły jako środowiska, twórczy i zaangażowani kreatorzy, środki techniczne. Nie bez znaczenia dla formowanie szkoły jako środowiska są także zewnętrzne czynniki, takie jak: stosunek społeczeństwa do szkoły wyrażany głównie przez rodziców uczniów, stosunek władz do szkolnictwa uzewnętrzniany przez lokalne władze polityczne i oświatowe.4
Funkcja stymulowania, czyli pobudzania rozwoju uczniów, powinna być realizowana w dwóch przypadkach. Pierwszy ma miejsce wtedy, gdy u niektórych uczniów stwierdza się pewien zastój w rozwoju lub nawet tylko zmniejszenie dynamizmu pozytywnych przemian fizycznych i osobowościowych. Taki stan powinien budzić niepokój opiekunów i konkretne działania rozpoznawcze i pobudzające, wytrącające ucznia z tego stanu. Unieruchomienie funkcji stymulacyjnej lub uruchomienie jej zbyt późno może mieć dla ucznia przykre konsekwencje. Zastój, zaniedbanie rozwoju może się stopniowo u niego pogłębiać.
Drugi przypadek realizowanie funkcji stymulującej wiąże się z faktem znamiennym dla społeczności ludzkich, występowanie osobowości o szczególnych, odmiennych cechach. Wśród społeczności uczniowskiej są to często dzieci o szerokich zainteresowaniach i uzdolnieniach, niekiedy również wybitnie utalentowani. Wnoszą oni do pracy dydaktycznej i wychowawczej wiele wartościowego ożywienia, ruchu i zmiany. Bywa, że są oni czynnikiem podnoszącym na wyższy poziom naukę szkolną. Należy zwrócić uwagę na fakt, że postęp techniczny, produkcyjny, kulturalny i naukowy dokonywał się i dokonuje właśnie dzięki nieprzeciętnych ludziom. Zatem dbałość o takich ludzi, stwarzanie warunków do rozwoju ich uzdolnień jest bardzo ważnym obowiązkiem społecznym szkoły. Funkcja stymulowania rozwoju uczniów wymaga gromadzenia i udostępniania wszelkich środków dodatkowych. Dotyczyć to może biblioteki, laboratoriów szkolnych, pracowni itp. Właściwa realizacja tej funkcji opiekuńczej zależy nie tylko od ilości i jakości nagromadzonych środków i formalnych możliwości udostępniania ich uczniom, ale również od wrażliwości nauczycieli zdolnych do dostrzegania osobliwości psychik uczniowskich, od ich umiejętności pobudzania zainteresowań. Duże znaczenia ma również tworzenia w klasach i szkole klimatu tolerancji, uznania dla inności i cenienia nieprzeciętności.
Kolejną ważną funkcją opiekuńczą szkoły jest kompensowanie braków rozwojowych uczniów. Występuje ona wtedy, gdy z powodu określonych braków materialnych, fizycznych, społecznych równowaga życiowa ucznia ulega zachwianiu, a jego rozwój pod pewnym względem zostaje zagrożony. Istotą tej funkcji jest likwidowanie najrozmaitszych zaburzeń w rozwoju ucznia, powstających w wyniku niewielkich wad fizycznych, w wyniku błędów i niedostatków pracy szkoły, przede wszystkim jednak mających źródło we wciąż występujących nierównościach społecznych. Nakłada to na szkoły między innymi obowiązek udzielania zapomóg materialnych, pomagania dzieciom mającym trudne warunki rodzinne przez umożliwianie im przebywania w świetlicy szkolnej, tworzenia zespołów korekcji fizycznej i kompletów korepetycyjnych wyrównujących zaniedbania szkolne. Przede wszystkim jednak funkcja ta wymaga od nauczycieli i służb opiekuńczych dużego uwrażliwienia nawet na najdrobniejsze deformacje i zaburzenia rozwoju uczniów, a nadto umiejętności ich dostrzegania, rejestrowanie i oceniania oraz konsekwentnego niwelowania ich.
Funkcja wychowania opiekuńczego należy do najstarszych i najbardziej trwałych zadań profilaktycznych szkoły. Ma ona na celu kształtowanie takich właściwości osobowości uczniów, które gwarantowałyby nie tylko ich zachowania nie powodujące negatywnych następstw, ale także ich świadomy współudział w działalności opiekuńczej. Realizowanie tej funkcji wymaga więc od pracowników pedagogicznych świadomego włączania celów i zadań wychowania opiekuńczego do najszerzej pojętych oddziaływań wychowawczych szkoły. Wychowanie opiekuńcze jako integralna część zarówno opieki, jak i wychowania, nie jest oczywiście procesem łatwym i prosty. Wymaga ono przemyślanych i wszechstronnych działań. Nie można go sprowadzać jedynie do werbalnego pouczania, instruowania, moralizowania czy dyscyplinowania.
Kolejną funkcją szkoły jest funkcja zabezpieczająca, która polega na czynieniu pobytu ucznia w szkole całkowicie bezpiecznym i to w najszerszym znaczeniu – bezpiecznym biologicznie, medycznie, społecznie i psychicznie. Szkoła jako środowisko, w którym dziecko przebywa co najmniej jedną trzecią dnia, nie może zagrażać jego zdrowiu i życiu. Poza tym uczeń nie powinien w społeczności szkolnej czuć się zagrożonym, a szkoła nie może być dla niego obca.  Funkcja zabezpieczająca nakłada na szkołę dwa zasadnicze obowiązki: ciągłego rozpoznawania występujących zagrożeń oraz organizowania działalności ochronnej. W codziennej praktyce szkolnej funkcja ta bywa upraszczana przez sprowadzanie jej wyłącznie do dyżurów nauczycielskich oraz tzw. ubezpieczeń szkolnych w PZU.
Szkoła ma za zadanie także kierowanie szczególnie zagrożonych w rozwoju uczniów do wyspecjalizowanych instytucji opiekuńczych. Dotyczy to tylko najznaczniejszych zagrożeń, takich, które mogą prowadzić do zupełnych deformacji życia i osobowości uczniów. Takim działaniom powinny być poddane dzieci osamotnione, porzucone lub źle traktowane przez rodziców. Podczas pobytu dziecka w pogotowiu opiekuńczym zapewnia się mu opiekę pełną, podobną do tej, jaka ma miejsce w rodzinie. Funkcja ratownicza nie polega jedynie na wskazaniu odpowiednich instytucji opiekuńczych. Szkoła musi formalnie skierować sprawy poszczególnych uczniów do zajęcia się nimi przez określone instytucje, ponosząc przy tym współodpowiedzialność za ich losy.


Comments

Name (required)

Email (required)

Website

Speak your mind

Comments are closed.